ఖాసీ మహల్
వరంగల్ కోటలోని స్వయంభు ఆలయ సముదాయపు పశ్చిమ ద్వారం దగ్గర ఉన్న పెద్ద సభామండపమే ఖాసీ మహల్, లేదా ఖుష్ మహల్. 1932లో హిరానంద శాస్త్రి దీన్ని షితాబ్ ఖాన్ దర్బారు మందిరంగా గుర్తించారు. అయితే, 1323 తరువాతి ఢిల్లీ సుల్తానుల కాలంలోనే దీన్ని నిర్మించారని ఫిలిప్ వాగ్నర్ భావిస్తున్నారు.
- కాలం
- కాకతీయుల అనంతర కాలం. సుమారు 1500లో షితాబ్ ఖాన్ దీనిని నిర్మించాడని హీరానంద శాస్త్రి భావిస్తారు. ఫిలిప్ వాగనర్ మాత్రం దీనిని 1323 తరువాతి ఢిల్లీ సుల్తానుల కాలానికి చెందినదిగా పేర్కొంటారు.
- నిర్మాణంలో వాడిన పదార్థాలు
- భారీ రాతి నిర్మాణం, మందమైన గోడలు
- ప్రదేశం
- 17.9564° N, 79.6131° Eహెచ్చరిక: సుమారు
స్థానానికి మూలాధారం: Geotags on Wikimedia Commons photographs of the building
- స్థితి
- నిలిచి ఉంది.

ఈ ఛాయాచిత్రంలో ఖుష్ మహల్ కనిపిస్తుంది; ఇక్కడ దీన్ని 1900 జాబితాలో పేర్కొన్న ఖాసీ మహల్గా గుర్తించారు. మందమైన గోడలు పైకి వెళ్లేకొద్దీ లోపలికి వాలుతాయి. ఎత్తైన, మొనదేలిన ఆర్చ్ ప్రవేశద్వారాన్ని చుట్టి ఉంది.

మండపపు పొడవైన గోడను ఎత్తైన ఆర్చ్ గూళ్ల వరుస విభజిస్తుంది. ఈ భవనంలో ఒకే విశాలమైన మండపం ఉంది.
వివరాలు
- 1900 నాటి సర్వేలో ఉత్తరాభిముఖంగా ఉన్న పెద్ద, ఎత్తైన భవనాన్ని వివరించారు. అందులో ఒకే విశాలమైన సభామండపం ఉంది.ASI 1900
- లోపలి భాగానికి పైకప్పు సమీపంలోని ఎత్తైన కిటికీల ద్వారా వెలుతురు వస్తుంది. అడ్డంగా ఉన్న కమానుల పైన పైకప్పు నిర్మాణం పూర్తికాలేదని 1900 నాటి సర్వే పేర్కొంది.ASI 1900
- గోడలు చాలా మందంగా ఉంటాయి; పైకి వెళ్లే కొద్దీ వాటి వెలుపలి ముఖాలు లోపలికి వాలుతాయి. నేలపై రాళ్లు పరిచారు.ASI 1900
- హైదరాబాద్ పురావస్తు శాఖ 1925–26 నివేదిక ప్రకారం, సభామండపం 86 × 24 అడుగుల కొలతలో ఉంది. కమానులు 28 అడుగుల ఎత్తుకు చేరుతాయి; గోడలు 36 అడుగుల 10 అంగుళాల ఎత్తు, అడుగుభాగంలో 20 అడుగుల మందం కలిగి ఉంటాయి.Nizam Archaeological Report 1925-26
- భూమి నుంచి 7.5 అడుగుల ఎత్తున్న పీఠంపై సభామండపం నిలిచింది. ప్రధాన ప్రవేశం ఉత్తరాన ఉన్న ఎత్తైన కమానం. పొడవాటి పక్కగోడల్లో కమానుల ఆకారపు తెరుచులు ఉన్నాయి; వాటి పైనున్న కిటికీల నుంచి వెలుతురు, గాలి వస్తాయి.Nizam Archaeological Report 1925-26
- బయటి వైపున రాతి ఆధారాలపై ప్రముఖమైన వంపు చూరు కొనసాగుతుంది. ముఖభాగంలోని రాళ్లను వెడల్పులు మారుతూ ఉండే పొరలుగా అమర్చారు.Nizam Archaeological Report 1925-26
- 1925-26 నివేదిక పైకప్పును 1900 సర్వే కంటే భిన్నంగా వర్ణిస్తుంది. దాని వర్ణన ప్రకారం, పైకప్పు సరైన సూత్రాలపై కట్టని ఒక చదునైన వాల్ట్ (కమాను కప్పు). హాలు కట్టిన కొద్దికాలానికే ఆ పైకప్పు కూలిపోయింది.Nizam Archaeological Report 1925-26
- ఈ హాలు మాల్వాలోని మాండు వద్ద ఉన్న హిందోలా మహల్కు కొంచెం చిన్న పరిమాణంలో చేసిన యథాతథ ప్రతి అని కూడా ఆ నివేదిక పేర్కొంటుంది. శిల్పికి మాండు భవనం తెలుసని అది సూచిస్తుంది. మాల్వాకు, దక్కన్కు సన్నిహిత సంబంధాలు ఉన్న సుమారు 1500 కాలానికి ఈ హాలును అది చెందినదిగా పేర్కొంటుంది.Nizam Archaeological Report 1925-26
- ఈ భవనాన్ని షితాబ్ ఖాన్ దర్బారు సభామండపంగా హిరానంద శాస్త్రి గుర్తించారు. ప్రామాణిక పఠాన్ శైలిలో విశాలమైన భవనమని జి. యజ్దానీ చేసిన వర్ణనను ఆయన ఉటంకించారు.Hirananda Sastri 1932
- శాస్త్రి స్థానిక వృత్తాంతమైన “ఏకశిలానగర కైఫియత్”నూ ఉటంకించారు. శివాలయానికి పశ్చిమాన, చెరువుకు దక్షిణాన “ఖాస్ మహల్” అనే ఎత్తైన రాజభవనాన్ని షితాబ్ ఖాన్ నిర్మించాడని కైఫియత్ చెబుతుంది. ఉత్తరం నుంచి షితాబ్ ఖాన్తో పాటు వచ్చిన తివాచీ నేత కార్మికులు రాతికోటలో స్థిరపడ్డారని కూడా ఆ వృత్తాంతం పేర్కొంటుంది.Hirananda Sastri 1932
- 1914–15లో కోటలో విడిగా ఉన్న శిల్పాలు, శాసనాలను ప్రదర్శించేందుకు ఈ సభామండపాన్ని మ్యూజియంగా మార్చాలని శాఖ ప్రతిపాదించింది. ఇటుక, సున్నంతో తేలికపాటి పైకప్పు వేయాలని కూడా సూచించింది.Nizam Archaeological Report 1914-15
- 1925–26లో శాఖ ఈ సభామండపానికి మరమ్మతులు చేసి సంరక్షించింది. కార్మికులు మధ్యలో నీటి తొట్టెను తవ్వి, మూసుకుపోయిన తెరుచులను శుభ్రం చేసి, నేలను బాగుచేశారు. పశువులు లోపలికి రాకుండా ముళ్లకంచె కూడా వేశారు.Nizam Archaeological Report 1925-26
- హైదరాబాద్ మ్యూజియంకు తరలించే వరకు భద్రపరచేందుకు, 1937–40 మధ్య పురావస్తు శాఖ ఐదు శాసనాలను ఈ మందిరానికి తీసుకొచ్చింది. వాటిలో ఒకటి కోటలోని శంభుని గుడి ఎదురుగా ఉండేది; మరొకటి హనుమకొండలోని రాజపుట్వాడి నుంచి తెచ్చారు.Nizam Archaeological Report 1937-40
- ఖుష్ మహల్ నిర్మాణంలో కొంత రాయిని శిథిలమైన స్వయంభూ ఆలయం నుంచి తీసుకున్నట్లు యునెస్కోకు భారతదేశం 2019లో ఇచ్చిన సమాధానంలో పేర్కొంది.UNESCO additional information 2019
- ఫిలిప్ వాగ్నర్ ఖుష్ మహల్కు వేరే తేదీని సూచించారు. 2017లో “Encyclopaedia Iranica”లో, 1323 ఆక్రమణ తరువాత నిర్మించిన ఢిల్లీ సుల్తానుల సభామందిరంగా ఆయన దీనిని అభివర్ణించారు. దాని తుగ్లక్ శైలిని బట్టి ఆ కాలానికి చెందినదిగా తేదీ నిర్ణయించారు.Wagoner 2017 (Encyclopaedia Iranica)
- ఈ హాలును చాలాకాలం పాటు 16వ శతాబ్దానికి చెందినదిగా తేదీ నిర్ణయించారని వాగ్నర్ పేర్కొన్నారు. అంతకంటే పూర్వపు తేదీ విషయంలో మైఖెల్, జెబ్రోవ్స్కీ పరిశోధనలను, జాన్ హెన్రీ రైస్తో కలిసి తాను చేసిన అధ్యయనాన్ని ఆయన అనుసరించారు.Wagoner 2017 (Encyclopaedia Iranica)
- ఖుష్ మహల్ వెలుపలి కొలతలు 38 × 17.5 మీటర్లు అని వాగ్నర్ పేర్కొన్నారు. ఢిల్లీలోని తుగ్లకాబాద్లో సుల్తాన్ గియాత్ అల్-దీన్ తుగ్లక్ కోసం నిర్మించిన సభామందిరంతో దీని నిర్మాణ ప్రణాళికను ఆయన అనుసంధానించారు.Wagoner 2017 (Encyclopaedia Iranica)
చారిత్రక ఛాయాచిత్రాలు
ఈ ఛాయాచిత్రాలు ఒక శతాబ్దం లేదా అంతకంటే ముందు ప్రచురించబడ్డాయి. తరువాతి మరమ్మతులు, పునరుద్ధరణలకు ముందున్న స్మారక చిహ్నాల రూపాన్ని ఇవి చూపిస్తాయి.

before 1928 తీసిన ఛాయాచిత్రం
1925–26 నివేదిక వరంగల్ కోటలోని ఈ భవనాన్ని షితాబ్ ఖాన్ మందిరంగా పేర్కొంది. కుడివైపున మోటుగా పేర్చిన రాళ్లతో చేసిన వాలైన నిర్మాణం దానికి ఆనుకుని ఉంది. ఆ నివేదిక 1928లో ప్రచురితమైంది.

before 1928 తీసిన ఛాయాచిత్రం
1925–26 నివేదిక షితాబ్ ఖాన్ మందిరాన్ని వాయువ్య దిశ నుంచి చూపిస్తుంది. మందిరం ఒక చివరకు మోటుగా పేర్చిన రాళ్లతో కూడిన నిర్మాణం ఆనుకుని ఉంది. ఆ నివేదిక 1928లో ప్రచురితమైంది.

before 1932 తీసిన ఛాయాచిత్రం
షితాబ్ ఖాన్ మందిరం లోపలి ఈ దృశ్యం 1932లో ప్రచురితమైంది. కొనదేలిన రాతి వంపుల వరుస మందిరం పైకప్పుకు ఆధారంగా ఉంది. నేల మధ్యలో పల్లంగా ఉన్న కాలువ సాగుతోంది. ఆ సంవత్సరంలో మందిరం మధ్యనున్న నీటి తొట్టిని తవ్వి బయటపెట్టినట్లు 1925–26 నివేదిక పేర్కొంది.
Photo: Hyderabad Archaeological Department, Shitab Khan of Warangal (Hyderabad Archaeological Series 9), 1932, Plate II · Public domain
ఇలా కూడా నమోదైంది
- Khasi Mahal
- Khas Mahal
- Khasi Palace
- Khush Mahal
- Kush Mahal
- Kushimahal
- Shitab Khan’s Hall