పద్మాక్షి ఆలయం
హనుమకొండలోని పద్మాక్షి ఆలయం కొండపై ఉన్న చిన్న పుణ్యక్షేత్రం. 1117లో దీనిని కడలాలయ బసది అనే జైన ఆలయంగా నిర్మించారు. తరువాత ఇక్కడ పద్మాక్షి దేవతను హిందూ పద్ధతిలో పూజించడం మొదలైంది. శిలపై చెక్కిన జైన శిల్పాలు ఆలయం కంటే పూర్వమైనవి కావచ్చు.
- కాలం
- శిలపై చెక్కిన ఉబ్బెత్తు శిల్పాలు బహుశా రాష్ట్రకూటుల కాలానికి చెందినవి. జైన బసది క్రీ.శ. 1117 నాటిది; హిందూ ఆరాధన తరువాతి కాలంలో ప్రారంభమైంది.
- తేదీ
- 1117 CE (Chalukya-Vikrama year 42)
- నిర్మాణానికి ఆదేశించినవారు
- మైలమ, రెండవ ప్రోలరాజు మంత్రి పెర్గాడే బేత భార్య
- నిర్మాణంలో వాడిన పదార్థాలు
- రాతి; సహజ బండరాళ్లపై ఉబ్బెత్తు శిల్పాలు
- ప్రదేశం
- 17.9979° N, 79.5670° E
స్థానానికి మూలాధారం: Wikidata Q19894997
- స్థితి
- హిందూ పుణ్యక్షేత్రంగా పూజలు జరుగుతున్నాయి.

హనుమకొండలోని రాతి గ్రానైట్ కొండ శిఖరానికి దగ్గరగా పద్మాక్షి దేవాలయం ఉంది. దాని సన్నని పిరమిడ్ ఆకారపు శిఖరానికి తెల్లరంగు వేశారు. కొండ పాదంలో చెరువు ఉంది.

పద్మాక్షి దేవాలయం వద్ద రాతి గూళ్లలో జైన శిల్పాలు చెక్కారు. పొడవైన నిలువెత్తు శిల్పం సర్పపు పడగల పందిరి కింద ఉంది. ఇప్పుడు ఈ శిల్పాలన్నింటికీ ప్రకాశవంతమైన రంగులు వేశారు.
Photo: R.Karthika Raju, via Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

ఈ నల్ల గ్రానైట్ స్తంభం 1117 నాటి కన్నడ శాసనాన్ని కలిగి ఉంది. మంత్రి బేత భార్య మైలమ ఈ కొండపై కడలాలయ బసదిని నిర్మించినట్లు శాసనం నమోదు చేసింది. ప్రతి ముఖం పైభాగంలో కూర్చున్న జైన శిల్పం చెక్కబడింది.

స్తంభం ఉత్తర ముఖంలోని పల్లంగా ఉన్న చతురస్ర గూడులో కూర్చున్న జైన శిల్పం ఉంది. దాని ఇరువైపులా సూర్యునికి వృత్తం, చంద్రునికి అర్ధచంద్రం చెక్కారు. ఈ అమరికను హెచ్. కృష్ణశాస్త్రి 1908లో వివరించారు. కింద శాసన అక్షరాలు మొదలవుతాయి.

ఈ ఆలయానికి ఇరుకైన, మెట్లతో పైకి సన్నబడే పిరమిడ్ ఆకారపు శిఖరం ఉంది. కొండపై గ్రానైట్ బండరాళ్ల మధ్య కప్పుతో ఉన్న దారి గర్భగుడి వరకు వెళ్తుంది.
వివరాలు
- ఆలయం ముందు గ్రానైట్ స్తంభంపై ఉన్న కన్నడ శాసనం 1117 డిసెంబర్ 24, సోమవారం నాటిది. పెర్గడ బేతుని భార్య మైలమ అన్మకొండ గుట్టపై కడలాలయ బసదిని నిర్మించినట్లు అది చెబుతుంది. పెర్గడ బేతుడు రెండవ ప్రోలరాజు మంత్రి. అప్పటికి ప్రోలరాజు పశ్చిమ చాళుక్యుల సామంతుడిగా ఉండేవాడు.ASI 1900Epigraphia Indica IXEpigraphia Telanganica 2023
- ఈ శాసనం బేతను వైజా మరియు యాకమబ్బే కుమారుడుగా పేర్కొంది. బేత తన సొంత గ్రామంలో పది దేవాలయాలను నిర్మించాడని చెబుతుంది.Epigraphia Indica IX
- తన భర్త నిర్మించి తన పేరు పెట్టిన చెరువు కిందనున్న తడి భూమిలో రెండు మట్టర్లను మైలమ్మ బసదికి దానం చేసింది. నల్లరేగడి భూమిలో నాలుగు మట్టర్లు, సాగులో లేని భూమిలో ఆరు మట్టర్లు కూడా ఇచ్చి, శాసనం చెక్కిన స్తంభాన్ని నెలకొల్పింది.Epigraphia Indica IX
- మాధవవర్మ వంశానికి చెందిన ఉగ్రవాడి మహామండలేశ్వరుడు మేలరస మరో దానాన్ని ఇచ్చాడు. ఓరుగల్లులోని కుచికెరె చెరువు కింద ఉన్న ఒక మట్టరు తడి భూమిని, మరో పది మట్టర్ల ఇతర భూమిని ఆయన దానం చేశాడు. ఈ దాత పోలవాసకు చెందిన జైన పాలకుడు మేడరాజు అని పరబ్రహ్మ శాస్త్రి గుర్తించారు.Epigraphia Indica IXParabrahma Sastry 1975 (thesis)Parabrahma Sastry 1978
- ఆలయాన్ని ఊడ్చే బోయ-పడ్డాకు ఒక పాగ నాణెం కేటాయించినట్లు శాసనం నమోదు చేస్తుంది.Epigraphia Indica IX
- స్తంభానికి ప్రతి వైపునా కూర్చున్న జైన సన్యాసి శిల్పాన్ని ఉబ్బెత్తుగా చెక్కారు. తూర్పు వైపున ఆవు, దూడ కూడా కనిపిస్తాయి. ఉత్తర వైపున సూర్యచంద్రుల బొమ్మలు ఉన్నాయి.Epigraphia Indica IX
- ఎఫ్. కీల్హార్న్ ఈ తేదీని 1117 డిసెంబరు 24గా లెక్కించారు. “The Early History of the Deccan” (1960), లక్ష్మీ రంజనం (1975) మాత్రం సంవత్సరాన్ని 1118గా పేర్కొంటాయి.Epigraphia Indica IXYazdani 1960Lakshmi Ranjanam 1975
- మంత్రి భార్య అయిన ఈ మైలమ, గణపతిదేవుడి సోదరి మైలాంబ (మైలమ అని కూడా పిలుస్తారు)కు వేరే వ్యక్తి. మైలాంబ బయ్యారం చెరువును నిర్మించి, దాని శాసనాన్ని సుమారు ఒక శతాబ్దం తరువాత వేయించింది.Epigraphia Indica IXEpigraphia Telanganica 2023
- ఈ ఆలయంలో గర్భగుడి, చిన్న మండపం, వాటిపైన ఇరుకైన మెట్ల పిరమిడ్ ఆకారపు శిఖరం ఉన్నాయి. కొండ అడుగునున్న పద్మాక్షి గుండం నుంచి ఇరుకైన మెట్లు ఆలయం వరకు ఎక్కుతాయి.Rama Rao 1966
- లోపలి శిలపై చెక్కిన ఉబ్బెత్తు శిల్పాల్లో యక్షుడు, యక్షితో కూడిన తీర్థంకరుడు కనిపిస్తాడు. ఆ యక్షిణిని ఇప్పుడు పద్మాక్షిగా పూజిస్తున్నారు. ఈ మూడు శిల్పాలను పార్శ్వనాథుడు, ధరణేంద్రుడు, పద్మావతిగా గోపాలకృష్ణ మూర్తి గుర్తించారు.Rama Rao 1966Gopalakrishna Murthy 1964
- శిల్పశైలిని బట్టి, ఈ ఉబ్బెత్తు శిల్పాలను, ఆలయానికి పశ్చిమాన ఉన్న అసంపూర్ణ గుహలను రాష్ట్రకూటుల కాలానికి చెందినవిగా గోపాలకృష్ణ మూర్తి తేదీ నిర్ణయించారు. శిఖరం, మండపం, ఇతర శిల్పాల నిర్మాణాన్ని మైలమకు ఆపాదించారు. తరువాతి కాలంలో ప్రతాపరుద్రుని పాలనలో 24 తీర్థంకరుల వ్రతశిల్పాన్ని ప్రతిష్ఠించినట్లు పేర్కొన్నారు.Gopalakrishna Murthy 1964
- రుద్రదేవుడి మంత్రి గంగాధరుడు పద్మాక్షి కొండపై జైన బసదిపై పని చేసినట్లు పరబ్రహ్మ శాస్త్రి పేర్కొన్నారు. ఒకచోట దాన్ని కొత్త నిర్మాణంగా, మరోచోట పునరుద్ధరణగా ఆయన వర్ణించారు.Parabrahma Sastry 1978Parabrahma Sastry 1975 (thesis)
- 1908లో ఈ శాసన పాఠాన్ని పరిష్కరించి ప్రచురించిన హెచ్. కృష్ణ శాస్త్రి, ఆలయం జైనుల నుంచి బ్రాహ్మణుల ఆధీనంలోకి ఎప్పుడు, ఎలా వెళ్లిందో తెలియదని పేర్కొన్నారు. బ్రాహ్మణులు ఇక్కడి దేవతను దుర్గాదేవి రూపమైన పద్మాక్షిగా పూజిస్తారు.Epigraphia Indica IXEpigraphia Telanganica 2023
- కొండపై పూజించే పద్మాక్షి దేవతే కాకతీయుల వంశదేవత కాకతినా, లేక కాకతికి వరంగల్లో వేరే ఆలయం ఉండేదా అన్న విషయాన్ని లక్ష్మీ రంజనం (1975) తేల్చకుండా వదిలారు.Lakshmi Ranjanam 1975
- సుమారు 1600లో రచించిన తెలుగు కావ్యం “సిద్ధేశ్వర చరిత్ర” ప్రకారం, పద్మాక్షి దేవి అనుగ్రహంతో మాధవవర్మకు కుమారుడు పుట్టాడు. ఆ బాలుడికి రాజు దేవి పేరుమీద పద్మసేన అని పేరు పెట్టాడు. లక్ష్మీ రంజనం “కాకతీయ యుగము” (1975)లో చెప్పిన కథనం ప్రకారం, పద్మసేన గుమ్మడికాయలో ఉన్న అనుమకొండ పద్మాక్షిని పూజిస్తాడు.Siddhesvara Charitra (ed. 1960)Lakshmi Ranjanam 1975
- అదే కావ్యంలో, పద్మసేన తరువాత గుమ్మడికాయలు సమర్పించి సిద్ధేశ్వరుడిని పూజిస్తుంది; ఫలితంగా వెన్నమ అనే కుమారుడు జన్మిస్తాడు. ఈ కథను, కాకతీయులు గుమ్మడితీగ నుంచి పుట్టారని పేర్కొన్న రెడ్డి రాణి అనితల్లి కలువచేరు దానశాసనంతో లక్ష్మీ రంజనం ముడిపెడతారు.Siddhesvara Charitra (ed. 1960)
- చెక్కబడిన స్తంభం దగ్గర, ఒక పార్శ్వనాథుడి పక్కన రాతిపై ఒక పురుషుడు మరియు స్త్రీ చెక్కబడి ఉన్నారు. ఎం. రామారావు మరియు గోపాలకృష్ణ మూర్తి ఈ జంట మైలమ మరియు ఆమె భర్త పెర్గడే బేత అని అభిప్రాయాన్ని నివేదించారు.Rama Rao 1966Gopalakrishna Murthy 1964
- ఈ ఆలయం చాలా ఎత్తైన కొండపై ఉందని అప్పన్న శాస్త్రి వర్ణించారు. కొండరాతిని తొలిచి, దాని పైన శిఖర నిర్మాణం చేపట్టి, లోపల దేవతను ప్రతిష్ఠించారని ఆయన రాశారు.Appanna Sastri (ed.) 1934
- 1934 నాటికి ఆలయం ముందు ఉన్న శాసన స్తంభంలోని అక్షరాలు వానకు చెరిగిపోయాయని అప్పన్న శాస్త్రి నమోదు చేశారు. వాటిని ఇక స్పష్టంగా చదవడం సాధ్యం కాలేదు.Appanna Sastri (ed.) 1934
- చిలుకూరి వీరభద్రరావు ఆంధ్రుల చరిత్రను అనుసరించి, అప్పన్న శాస్త్రి బసది అనే పదం వసతి నుండి వచ్చిందని వివరించారు. పద్మాక్షి ఆలయం అనే పేరు ఎప్పుడు వచ్చిందో ఎవరూ చెప్పలేరని కూడా ఆయన రాశారు.Appanna Sastri (ed.) 1934
- కాకతీయ రాజులు ఎన్నడూ లేనప్పటికీ, మంత్రి బేత, అతని భార్య మైలమ జైనులని అప్పన్న శాస్త్రి పేర్కొన్నాడు. ఆయన దృష్టిలో గణపతి దేవునికి ముందు కాకతీయ పాలకులు వీరశైవులు కాదు. వారు బౌద్ధ, జైన, వేద విశ్వాసాలను సమానంగా గౌరవించారని ఆయన రాశారు.Appanna Sastri (ed.) 1934
- తన పుస్తకం వెలువడడానికి ఏడాది ముందు కాకతీయ వార్షికోత్సవానికి వచ్చిన చిలుకూరి నారాయణరావు, ఇతరులు చేసిన వాదనను అప్పన్న శాస్త్రి వివరించారు. పద్మాక్షి చెరువు దగ్గర పడి ఉన్న విరిగిన విగ్రహమే అసలు పద్మాక్షి అని వారు గుర్తించారు.Appanna Sastri (ed.) 1934
- అదే సందర్శకుల కథనం ప్రకారం, 1934లో ఆలయంలో ఉన్న విగ్రహం అసలు జైన విగ్రహం కాదు. అసలు విగ్రహాన్ని తొలగించి, దాని స్థానంలో గౌరి దేవి విగ్రహాన్ని పెట్టారని వారు భావించారు.Appanna Sastri (ed.) 1934
ఈ స్మారక చిహ్నంలోని శాసనాలు
ఈ చిత్రాలు శాసనాలనే చూపిస్తాయి. సిరా అచ్చుప్రతులు ప్రచురిత సంచికల్లోనివి; ఛాయాచిత్రాలు ప్రస్తుతం ఆ శాసనాలున్న రాతి పలకలను చూపిస్తాయి. కాకతీయుల శాసనాన్ని ఎలా చదవాలి

ఎస్టాంపాజ్ (సిరా అచ్చుప్రతి)
హనుమకొండ పద్మాక్షి ఆలయం ఎదుట ఉన్న శాసన స్తంభంలోని తూర్పు, ఉత్తర ముఖాలను ఈ చిత్రఫలకం చూపుతుంది. రెండు ముఖాల పైభాగంలో ధ్యానంలో కూర్చున్న జైన తపస్వి శిల్పం ఉంది; ఉత్తర ముఖంపై సూర్యచంద్రుల చిహ్నాలూ ఉన్నాయి. పన్నెండవ శతాబ్దపు కన్నడ అక్షరాలు స్పష్టంగా, దిట్టంగా ఉన్నాయని హెచ్. కృష్ణశాస్త్రి వర్ణించాడు.
Plate published in H. Krishna Sastri, "Anmakonda inscription of Prola: the Chalukya-Vikrama year 42", Epigraphia Indica Vol. IX (1907-08), pp. 256-263. Plate: "Anmakonda inscription of Prola, Chalukya Vikrama 42. East face, North face", signed Sten Konow, collotype by Gebr. Plettner. · Public domain · డేటాబేస్లోని ఈ నమోదు

శిల యొక్క ఛాయాచిత్రం
పద్మాక్షి ఆలయ స్తంభం ఉత్తర ముఖంపై సూర్యచంద్రుల మధ్య ధ్యానంలో కూర్చున్న జైన ఆచార్యుడి శిల్పం ఉంది. రెండవ ప్రోలరాజును మంత్రి భార్య మైలమ 1117లో ఈ కన్నడ శాసనాన్ని వేయించింది.
Photo: Pakideadithya, via Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0 · డేటాబేస్లోని ఈ నమోదు
చారిత్రక ఛాయాచిత్రాలు
ఈ ఛాయాచిత్రాలు ఒక శతాబ్దం లేదా అంతకంటే ముందు ప్రచురించబడ్డాయి. తరువాతి మరమ్మతులు, పునరుద్ధరణలకు ముందున్న స్మారక చిహ్నాల రూపాన్ని ఇవి చూపిస్తాయి.

before 1934 తీసిన ఛాయాచిత్రం
1934లో ప్రచురించిన చిత్రంలో ఆలయం లోపల పూజలందుకుంటున్న పద్మాక్షి దేవి విగ్రహం కనిపిస్తోంది.

before 1934 తీసిన ఛాయాచిత్రం
1934లో ప్రచురించిన చిత్రంలో పద్మాక్షి ఆలయం లోపల చెక్కిన మరో దేవతా విగ్రహం కనిపిస్తోంది.

before 1934 తీసిన ఛాయాచిత్రం
1934లో ప్రచురించిన చిత్రంలో రాతికొండపై ఉన్న పద్మాక్షి ఆలయ శిఖరం కనిపిస్తుంది.

1964 తీసిన ఛాయాచిత్రం
పద్మాక్షి ఆలయంలోని పార్శ్వనాథుడి శిల్పాన్ని 1964 నాటికి ఛాయాచిత్రంలో బంధించారు. గూడులో పార్శ్వనాథుడు ధ్యానముద్రలో కూర్చున్నాడు; ఆయన పక్కన నిలబడి ఉన్న విగ్రహాలనూ రాతిలో చెక్కారు.
Photo: S. Gopalakrishna Murthy, The Sculpture of the Kakatiyas (A.P. Archaeological Series 34), Government of Andhra Pradesh, 1964, Fig. 7 · Public domain

1964 తీసిన ఛాయాచిత్రం
పద్మాక్షి ఆలయంలోని చౌవీసా శిల్పాన్ని 1964 నాటికి ఛాయాచిత్రంలో బంధించారు. చిన్న ఆలయంలా మలిచిన రాతిపై చిన్న నిలువెత్తు విగ్రహాల వరుసలు చెక్కబడ్డాయి.
Photo: S. Gopalakrishna Murthy, The Sculpture of the Kakatiyas (A.P. Archaeological Series 34), Government of Andhra Pradesh, 1964, Fig. 11 · Public domain

1964 తీసిన ఛాయాచిత్రం
హనుమకొండలోని పద్మాక్షి ఆలయంలో గొడుగుల్లాంటి మూడు అంచెలు (త్రిచ్ఛత్రం), వాటి పైన కలశం ఉన్నాయి. 1964 నాటికి తీసిన ఛాయాచిత్రంలో ఇరువైపులా చిన్న విగ్రహాలు కనిపిస్తున్నాయి.
Photo: S. Gopalakrishna Murthy, The Sculpture of the Kakatiyas (A.P. Archaeological Series 34), Government of Andhra Pradesh, 1964, Fig. 11a · Public domain
ఇలా కూడా నమోదైంది
- Padmakshi
- Padmaksi
- Padmakshi hill
- Kadalalaya Basadi
- Padmakshamma
- Padmaksi-gundam
- Hanumadgiri