సిద్ధేశ్వర దేవాలయం
పద్మాక్షి కొండ పక్కన ఉన్న అనుమకొండ పాత కోట లోపల సిద్ధేశ్వర ఆలయం ఉంది. గోపాలకృష్ణ మూర్తి శైలి ఆధారంగా దాని లింగ పీఠాన్ని రెండవ బేతరాజు కాలం నాటిదిగా పేర్కొన్నాడు.
- కాలం
- ప్రారంభ కాకతీయ, బహుశా శైలి ఆధారంగా రెండవ బేతరాజు పాలన
- నిర్మాణంలో వాడిన పదార్థాలు
- రాతి నిర్మాణం; గ్రానైట్తో చేసిన లింగపీఠం
- ప్రదేశం
- 17.9958° N, 79.5729° E
స్థానానికి మూలాధారం: OpenStreetMap way/280058222
- స్థితి
- ప్రస్తుతం పూజలు జరుగుతున్నాయి. ఆలయానికి తేదీని తెలిపే శాసనం ఏదీ మూలాల్లో నమోదు కాలేదు.

కాలక్రమంలో అరిగిపోయిన ఈ శిల్పాన్ని హనుమకొండ సిద్ధేశ్వర ఆలయంలోని వీరగల్లుగా ఛాయాచిత్రకారుడు పేర్కొంటారు.
Photo: Samaleti Rohith, via Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
వివరాలు
- పాత అన్మకొండ కోటలోపల ఈ దేవాలయం ఉందని రామారావు పేర్కొన్నారు. ఆ కోటలో పద్మాక్షి దేవాలయం కూడా ఉంది.Rama Rao 1966
- సిద్ధేశ్వర లింగ పీఠాన్ని గోపాలకృష్ణ మూర్తి ముడి ఎర్రటి-తెలుపు గ్రానైట్గా వర్ణించారు. ఈ పీఠాన్ని బేతేశ్వర ఆలయాన్ని నిర్మించిన రెండవ బేతరాజు అని ఆయన పేర్కొన్నాడు.Gopalakrishna Murthy 1964
- మెట్ల వరుసలతో పైకి సన్నబడే పిరమిడ్ ఆకారపు శిఖరమున్న తొలి దేవాలయాల సరసన సిద్ధేశ్వర దేవాలయాన్ని గోపాలకృష్ణ మూర్తి చేర్చారు.Gopalakrishna Murthy 1964
- హనుమకొండకు దక్షిణంగా సుమారు ఒకటిన్నర మైళ్ల దూరంలోని సిద్ధేశ్వర గుట్టపై, ఏకశిలా నగరాన్ని స్తుతించే అసంపూర్ణ సంస్కృత కావ్యం చెక్కబడి ఉంది. దీనిని పరిష్కరించి ప్రచురించిన సంపాదకులు ఈ కావ్యాన్ని ప్రతాపరుద్రుని పాలనాకాలానికి చెందినదిగా పేర్కొంటారు.Epigraphia Telanganica 2023
- ఏకశిలపై ఉన్న పద్యం సిద్ధేశ్వర ఆలయానికి సమీపంలోని కొండపై చెక్కారని కె. లక్ష్మీ రంజనం (1960) పేర్కొన్నారు. 1924లో ఆ పద్యాన్ని ప్రచురించిన మానవల్లి రామకృష్ణ కవి, సిద్ధేశ్వర కొండపై మఠానికి చెందిన శైవ గురువు దాన్ని ప్రారంభించి ఉండవచ్చని సూచించారు. పద్యంలోని అక్షరాలు గణపతిదేవుడు, రుద్రదేవుల కాలపు లిపిని పోలి ఉన్నాయని ఆయన అభిప్రాయపడ్డారు.Siddhesvara Charitra (ed. 1960)Epigraphia Telanganica 2023
- సరళమైన అనుష్టుభ్ ఛందస్సులో రాసిన ఈ కావ్యంలో 37 శ్లోకాలు మిగిలి ఉన్నాయి. పెదవులతో పలికే ఓష్ఠ్యాక్షరాలు వాడకుండా కవి దీనిని రచించాడు. సంస్కృత విమర్శకులు ఈ విధమైన రచనను నిరోష్ఠ్యం అంటారు. ఈ శ్లోకాలు ఆంధ్రదేశాన్ని, అక్కడి వరి పొలాలను, ఏకశిలా నగరాన్ని వర్ణిస్తాయి.Epigraphia Telanganica 2023Parabrahma Sastry 1981 (Telugu)
- మానవల్లి రామకృష్ణ కవి ఈ పద్యాన్ని తొలిసారిగా 1924 సెప్టెంబరులో “భారతి” తెలుగు పత్రికలో ప్రచురించినట్లు పరబ్రహ్మ శాస్త్రి నమోదు చేశారు.Parabrahma Sastry 1981 (Telugu)
- సుమారు 1600లో రచించిన తెలుగు కావ్యం “సిద్ధేశ్వర చరిత్ర” ఈ దేవాలయానికి సంబంధించిన ఒక పురాతన కథనంతో మొదలవుతుంది. ఆ కథనం ప్రకారం, శివుడు కైలాసం నుంచి హనుమకొండ సమీపంలోని ఒక కొండపైకి వచ్చి, సిద్ధేశ్వరుడిగా అక్కడే ఉంటాడు.Siddhesvara Charitra (ed. 1960)
- సిద్ధేశ్వర ఆలయానికి పశ్చిమాన ఉన్న చిన్న కొండపై పద్మాక్షి దేవి, తూర్పున భద్రేశ్వరి దేవి ఉన్నట్లు ఈ కావ్యం పేర్కొంటుంది. కొండకు దక్షిణంగా ఒక సరస్సు ఉన్నట్లు కూడా చెబుతుంది. కవి కాసే సర్వప్ప హనుమకొండలో నివసించి, తన కావ్యాన్ని రాజపోషకునికి కాక సిద్ధేశ్వరునికి అంకితం చేశాడు.Siddhesvara Charitra (ed. 1960)
- సంతానం లేని పద్మసేనుడు పండితుల సలహా మేరకు గుమ్మడికాయలతో సిద్ధేశ్వరుడిని పూజించాడని “సిద్ధేశ్వర చరిత్ర” చెబుతుంది. దేవుడి అనుగ్రహంతో అతనికి వెన్నమ అనే కుమారుడు కలిగాడని ఆ కావ్యం పేర్కొంటుంది.Siddhesvara Charitra (ed. 1960)
- కథనంలో చెప్పినంత పురాతనమైనది ఈ దేవాలయం కాదని లక్ష్మీ రంజనం సందేహం వ్యక్తం చేశారు. హనుమకొండలో జైనుల ప్రభావం తగ్గిన తర్వాత, లేదా జైనమతానికి పోటీగా, సిద్ధేశ్వరుడి ఆరాధన ప్రాముఖ్యం పొందిందని ఆయన సూచించారు.Siddhesvara Charitra (ed. 1960)
- శాసనానికి ఎదురుగా ఉన్న రాతిపై నిలబడి ఉన్న జైన తీర్థంకరుని శిల్పం ఉబ్బెత్తుగా చెక్కబడి ఉందని సిద్ధేశ్వర గుట్ట కావ్య సంపాదకులు వివరిస్తారు. ఈ రెండు రాతి గోడల మధ్య నాలుగు స్తంభాల శిథిల మండపం ఉంది.Epigraphia Telanganica 2023
ఇలా కూడా నమోదైంది
- Siddhesvara
- Siddheswara
- Siddeshwara
- Siddhesvara swamy
- Siddheswara swamy temple